ชีววิทยาของไรน้ำนางฟ้า

(อ้างอิงข้อมูลจากงานวิจัยของ ศ.ดร.ละออศรี เสนาะเมือง)

ลำดับอนุกรมวิธาน • Phylum Arthopoda • Superphylum Crustacea • Class Branchiopoda • Order Anostraca

ประวัติการค้นพบ

ไรน้ำนางฟ้า (Fairy shrimps) ซึ่งที่จริงแล้วมีอยู่ในธรรมชาติมานานแล้ว
คนอีสานเรียกว่า "แมงอ่อนช้อย" หรือ " แมงหางแดง" หรือ "แมงแงว"
หรือ "แมงน้ำฝน" ชาวบ้านนำไรน้ำนางฟ้ามาประกอบอาหารเช่นเดียว
กับลูกอ๊อดของกบเมื่อศาสตราจารย์ ดร. ละออศรี เสนาะเมือง ได้ทำการ
เก็บตัวอย่างแพลงก์ตอนสัตว์ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือเมื่อปี พ.ศ.2536
ได้พบตัวอย่างไรน้ำนางฟ้าเพศเมียในหนองน้ำแห่งหนึ่งในจังหวัดหนอง
บัวลำภู หลังจากนั้นได้พยายามเก็บตัวอย่างต่อเนื่องกันหลายปี เพื่อ
ให้ได้ตัวอย่างตัวเต็มวัยเพศผู้ เพื่อใช้ในการจำแนกชนิด เนื่องจาก
สภาพภูมิอากาศในแต่ละปีแตกต่างกัน

การฟักตัวตามธรรมชาติของไรน้ำนางฟ้า ก็ไำม่แน่นอน ทำให้การค้นพบเป็นได้ยาก จนกระทั่ง พ.ศ. 2541 จึงได้ตัวอย่างทั้ง สองเพศ ที่โตเต็มที่ และจากการตรวจ สอบลักษณะทางสัณฐานวิทยาโดยละ เอียดรวมทั้งเปรียบเทียบกับตัวอย่าง ไรน้ำนางฟ้าสกุลเดียวกันที่มีการตั้งชื่อแล้ว ทั่วโลก 58 ชนิดจึงพบว่าไรน้ำนางฟ้าดัง กล่าวเป็นชนิดใหม่ของโลก   ซึ่งจากการตรวจสอบเอกสารพบว่า เคยมีนักวิชาการไทยนำไรน้ำนางฟ้า มาเพาะเลี้ยงในห้องปฏิบิติการแล้วตั้ง แต่ปี 2530 โดยเรียกสัตว์ชนิดนี้ว่า "อาร์ทีเมียน้ำจืด"ไม่มีใครจำแนกชนิด หรือศึกษารายละเอียดเกี่ยวกับอนุกรม วิธานและยังไม่มีการตั้งชื่อทางวิทยา ศาสตร์อย่างเป้นทางการ

ที่มาของการตั้งชื่อ

เนื่องจากไรน้ำนางฟ้าชนิดใหม่นี้มีลักษณะรูปร่างและสีสันสวยงามมาก
มีลักษณะการว่ายน้ำและแหล่งที่อยู่อาศัยที่เป็นลักษณะเฉพาะ เป็นไรน้ำ
นางฟ้าชนิดแรกที่มีการค้นพบที่ประเทศไทย เดิมไม่เคยมีรายงานว่าพบ
สัตว์กลุ่มนี้ในประเทศไทยมาก่อนอีกทั้งเป็น สัตว์ประจำถิ่น (endemic
species) ที่พบในประเทศไทยเท่านั้น ศาสตราจารย์ ดร.ละออศรี
เสนาะเมือง ผู้คันพบ และรองศาสตราจารย์ ดร.ปริญญา จินดาประดิษฐ์
อธิการบดีมหาวิทยาลัยขอนแก่นสมัยนั้น จึงได้นำความกรบบังคมทูล
ขอพระราชทานพระราชานุญาตอัญเชิญพระนามาภิไธยของสมเด็จพระ
เทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ตั้งเป็นชื่อทางวิทยาศาสตร์
ของไรน้ำนางฟ้าชนิดใหม่นี้ว่า"ไรน้ำนางฟ้าสินรินธร (stretocephalus
sirindhornea sanoamuang,Murugan,Weeker & Dumont
2000)" เพื่อเป็นสิริมงคลแก่ผู้พบเห็น และแก่มหาวิทยาลัยขอนแก่นสืบ
ไป โดยได้รับพระราชทานพระราชานุญาติเมื่อวันที่ 11 กันยายน 2541
และชื่อไรน้ำนางฟ้าสิรินธร ได้รับการยอมรับอย่างเป็นทางการแล้ว โดย
ได้ลงตีพิมพ์ผลงานวิจัยเรื่อง "Streptocephalus sirindhornae,
new species of freshwater fairy shrimp (Anostraca)
from thai land" ในวาระสารวิชาการระดับชาติ(Journal of
crustacean Biology 20: 559-565, 2000) เรียบร้อยแล้ว

 

ไรน้ำนางฟ้าสินรินธร

ลักษณะรูปร่างและที่อยู่อาศัย

ลักษณะ โดยทั่วไปของไรน้ำนางฟ้าขนิดใหม่มีรูปร่างคล้ายกุ้งขนาดเล็ก
แต่ไม่มีเปลือก ตัวใส มีขาว่ายน้ำำจำนวน 11 คู่ (กุ้งมีขาเพียง 5 คู่) ตัว
ยาว 1.1-3.9 เซนติเมตร ตัวผู้มีขนาดใหญ่กว่าัเมียเล็กน้อย ขณะมีชีวิต
อยู่จะว่ายน้ำหงายท้องโดยใช้ขาช่วยกรรเชียงน้ำ บริเวณหัวมีตาขนาดใหญ่
ที่มีก้านยาว 1 คู่ มีหนวด 2 คู่ ส่วนหางแยกเป้นสองแฉกมีสีแดงเข้ม ตัว
เมียมีถุงไข่ 1 ถุงบริเวณท้อง หนวดคู่ที่ 2 ของตัวผู้เปลี่ยนแปลงไปใช้
สำหรับจับตัวเมียเวลาผสมพันธุ์ หนวดคู่ที่ 2 นี้ใช้สำหรับการจำแนกชนิด

ฤดูกาลที่พบ
ระหว่างเดือน กุมภาพันธ์ ถึง เดือนสิงหาคม

ไรน้ำนางฟ้าเป็นสัตว์ที่ค่อนข้างหายากในเขตร้อนฃื้น ส่วนใหญ่พบอาศัย
อยู่ในน้ำจืดในเขตอบอุ่นของทวีปอเมริกาเหนือ ยุโรป อาฟริกา และเอเชีย
สำหรับในเอเชียพบว่ามีไรน้ำนางฟ้าที่ตั้งชื่้อแล้ว 6 ชนิดอาศัยอยู่ในอินเดีย
และอินโดนีเซียแหล่งที่อยู่อาศัยของไรน้ำนางฟ้ามีลักษณะเฉพาะ กล่าวคือ
เป็นบ่อหรือคลองที่มีน้ำขังแยู่ชั่วคราวในฤดูฝน(temporary pond)เท่านั้น
ในช่วงฤดูแล้งน้ำจะแห้ง ก่อนที่น้ำจะแห้งตัวเมียจะผลิตไข่ที่มีเปลือกหนาออก
มาจำนวนมาก เมื่อน้ำแห้งไข่เหล่านี้จะอยู่ในระยะฟัีกตัว เมื่อฝนตกมาใหม่
ในปีถัดไปไำข่้จะสามารถฟักเป็นตัวอ่่อนและเจริญเป็นตัวเต็มไวต่อไป สำหรับไรน้ำเค็มหรืออาร์ทีเมีย(Artemia salina)ที่ในวงการเพาะเลี้ยง
สัตว์น้ำสั่งซื้อไข่จากต่างประเทศเพื่อใช้เลี้ยงลูกกุ้งลูกปลานั้นจัดเป็นไรน้ำ
นางฟ้าชนิดหนึ่งที่อาศัยอยู่ในทะเลสาบน้ำเค็ม

ในประเทศไทยพบอาศัยอยู่ในบ่อที่มีน้ำขังชัวคราวขนาดเล็ก คลองข้างถนนและนาข้าว

รายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับสายพันธุ์ของไรน้ำนางฟ้า